Nếu bạn muốn hiểu ai đang thực sự định hình tương lai của trí tuệ nhân tạo, đừng chỉ nhìn vào các bài thuyết trình bóng bẩy của các CEO công nghệ. Bạn phải nhìn vào dòng tiền, cấu trúc sở hữu và những cuộc thanh trừng nội bộ đằng sau cánh cửa đóng kín của Thung lũng Silicon.
Câu chuyện về sự đối đầu giữa OpenAI (cha đẻ của ChatGPT) và Anthropic (cha đẻ của Claude) không đơn thuần là sự cạnh tranh giữa hai sản phẩm phần mềm. Đó là câu chuyện về sự giằng co giữa lý tưởng ban đầu và áp lực tiền bạc, xoay quanh câu hỏi: Loài người nên kiểm soát trí thông minh nhân tạo bằng sự thận trọng đạo đức, hay cứ đạp lút chân ga để chiếm lĩnh thị trường?
1. Năm 2015: Khởi đầu lãng mạn của những kẻ “cứu rỗi nhân loại”
Mùa hè năm 2015, tại một bữa tối riêng tư ở khách sạn Rosewood (Menlo Park, thung lũng Silicon), một nhóm người gồm tỷ phú Elon Musk, Sam Altman (khi đó là Chủ tịch vườn ươm khởi nghiệp Y Combinator), Greg Brockman và một số nhà nghiên cứu AI cùng ngồi lại với nhau. Ilya Sutskever, lúc đó đang làm tại Google, sau này trở thành nhà khoa học trưởng của OpenAI.
Nỗi sợ hãi chung của họ lúc đó là: Tập đoàn Google vừa mua lại DeepMind và đang nắm giữ hầu hết các bộ óc AI kiệt xuất nhất hành tinh. Nếu trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) ra đời và thuộc quyền sở hữu độc quyền của một tập đoàn vì lợi nhuận, tương lai nhân loại sẽ bị thao túng bởi một thực thể duy nhất.
Từ nỗi sợ đó, OpenAI ra đời vào ngày 11/12/2015 với tư cách là một tổ chức phi lợi nhuận (Non-profit 501(c)(3)).
Thông báo thành lập nêu mục tiêu thúc đẩy trí tuệ số theo cách có lợi nhất cho toàn nhân loại, không bị ràng buộc bởi nhu cầu tạo ra lợi nhuận tài chính. Các nhà nghiên cứu được khuyến khích công bố kết quả, và bằng sáng chế (nếu có) sẽ được chia sẻ với thế giới. Elon Musk, Sam Altman, Reid Hoffman, Peter Thiel và một số nhà tài trợ khác cam kết đóng góp tổng cộng 1 tỷ USD, dù số tiền thực sự được giải ngân trong những năm sau đó thấp hơn nhiều.
Đó là một khởi đầu đầy lý tưởng. Nhưng mô hình phi lợi nhuận thuần túy chỉ trụ được hơn 3 năm.
2. Ngã rẽ 2019: Cơn khát tiền mặt và cái bắt tay với Microsoft
Đến năm 2018, định luật mở rộng (Scaling Laws) bắt đầu phát huy tác dụng. Các nhà khoa học tại OpenAI nhận ra: Muốn làm cho mô hình ngôn ngữ thông minh lên, họ cần hàng nghìn, rồi hàng chục nghìn chiếc chip GPU đắt đỏ chạy liên tục ngày đêm.
Tiền tài trợ từ thiện không đủ cho nhu cầu đó. Theo các email nội bộ mà OpenAI công bố năm 2024, Elon Musk từng đề xuất nắm quyền kiểm soát OpenAI hoặc sáp nhập nó vào Tesla, nhưng các nhà sáng lập khác không đồng ý. Musk rời hội đồng quản trị năm 2018. (Musk có cách kể khác và đã kiện OpenAI; vụ việc vẫn đang được tranh chấp.)
Cần một nguồn vốn rất lớn, tháng 3/2019, Sam Altman thực hiện một bước đi làm đảo lộn hoàn toàn cấu trúc ban đầu: Thành lập một nhánh công ty con “lợi nhuận có trần” (Capped-profit) lồng bên dưới tổ chức phi lợi nhuận.
Ngay sau đó, tháng 7/2019, tập đoàn Microsoft rót 1 tỷ USD đầu tiên (sau này nâng lên tổng cộng khoảng 13 tỷ USD), trở thành nhà cung cấp điện toán đám mây độc quyền (Azure) và được quyền thương mại hóa các công nghệ của OpenAI.
Từ khoảnh khắc đó, linh hồn của OpenAI đã vĩnh viễn đổi khác. Từ một viện nghiên cứu mở phi lợi nhuận vì nhân loại, OpenAI từng bước trở thành một công ty công nghệ ngày càng ít công bố chi tiết mô hình (giới phê bình mỉa mai gọi là “ClosedAI”), chạy đua để tạo ra doanh thu và bảo vệ lợi thế thương mại trước các đối thủ.
3. Cuộc ly khai năm 2021: Anthropic và sự ra đời của Claude
Không phải ai trong OpenAI cũng chấp nhận sự biến chất đó.
Dario Amodei (Phó Chủ tịch Nghiên cứu của OpenAI, người dẫn dắt nhóm phát triển GPT-2 và GPT-3) cùng em gái là Daniela Amodei (Phó Chủ tịch An toàn và Chính sách) và một nhóm đồng nghiệp có quan điểm khác về cách phát triển AI.
Theo những gì các nhà sáng lập chia sẻ công khai sau này, họ muốn xây dựng một tổ chức đặt nghiên cứu an toàn làm trọng tâm ngay từ đầu, vì lo ngại các mô hình ngày càng mạnh có thể gây rủi ro lớn nếu thiếu cơ chế kiểm soát, hoặc bị lợi dụng để phát tán thông tin sai lệch quy mô lớn.
Cuối năm 2020, Dario Amodei rời OpenAI; đầu năm 2021, anh em nhà Amodei cùng một nhóm cựu nhân sự OpenAI thành lập công ty mới: Anthropic.
Tại Anthropic, họ phát triển dòng mô hình mang tên Claude (nhiều nguồn cho rằng cái tên gợi nhớ Claude Shannon, cha đẻ của lý thuyết thông tin, dù công ty chưa xác nhận chính thức).
Khác biệt cốt tử của Anthropic nằm ở triết lý Constitutional AI (AI Hiến pháp):
- Thay vì chỉ dựa vào con người chấm điểm thủ công (RLHF), vốn tốn kém và khó mở rộng, Anthropic viết ra một bộ nguyên tắc (“hiến pháp”). Bản công bố năm 2023 lấy cảm hứng từ nhiều nguồn, trong đó có Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền của Liên Hợp Quốc.
- Trong quá trình huấn luyện, mô hình được cho tự phê bình và viết lại câu trả lời của chính mình theo các nguyên tắc đó, rồi chính AI chấm điểm câu trả lời theo hiến pháp để thay một phần việc chấm điểm của con người (gọi là RLAIF). Lưu ý: việc tự phê bình này diễn ra khi huấn luyện, không phải mỗi lần mô hình trả lời người dùng.
Các thế hệ Claude (từ Claude 2, Claude 3 đến các dòng Claude 4 và Claude 5 hiện nay) được nhiều người dùng đánh giá cao về viết văn bản và lập trình. Tuy vậy, Claude cũng vẫn có thể mắc ảo giác như mọi LLM khác, và mức độ “giỏi hơn” giữa các mô hình thay đổi liên tục theo từng phiên bản.
4. Tháng 11/2022 và cú phế truất Sam Altman tháng 11/2023
Ngày 30/11/2022, OpenAI tung ra bản thử nghiệm ChatGPT dựa trên mô hình GPT-3.5. Một cú nổ hạt nhân quét qua toàn cầu: Theo ước tính của ngân hàng UBS dựa trên dữ liệu Similarweb, chỉ sau 2 tháng ChatGPT đã đạt khoảng 100 triệu người dùng hoạt động hàng tháng — vào thời điểm đó là ứng dụng tiêu dùng tăng trưởng nhanh nhất từng được ghi nhận.
Sam Altman trở thành ngôi sao sáng nhất Thung lũng Silicon, liên tục bay khắp thế giới gặp gỡ các nguyên thủ quốc gia.
Nhưng bên trong OpenAI, theo các tường thuật báo chí sau này, căng thẳng giữa hai luồng quan điểm ngày càng lớn:
- Một bên ưu tiên tăng tốc thương mại hóa (gắn với Sam Altman và Greg Brockman): mở rộng sản phẩm, ra mắt chợ ứng dụng GPT Store, huy động vốn ở mức định giá ngày càng cao.
- Một bên lo ngại về an toàn và tôn chỉ gốc (một số thành viên độc lập trong hội đồng quản trị và nhà khoa học trưởng Ilya Sutskever).
Chiều thứ Sáu ngày 17/11/2023, một cơn địa chấn làm rung chuyển giới công nghệ: Hội đồng quản trị OpenAI thông báo sa thải CEO Sam Altman, với lý do ông “không nhất quán trong việc thẳng thắn khi trao đổi với hội đồng”. Đây là cáo buộc của hội đồng; Altman không thừa nhận, và các chi tiết cụ thể chưa bao giờ được công bố đầy đủ.
Nhưng quyết định của hội đồng nhanh chóng bị đảo ngược:
- CEO Microsoft Satya Nadella tuyên bố sẽ tuyển Altman và Brockman để lãnh đạo một nhóm nghiên cứu AI mới tại Microsoft, và sẵn sàng nhận các nhân viên OpenAI muốn đi theo.
- Các nhà đầu tư, trong đó có Thrive Capital, gây áp lực lên hội đồng. Theo báo chí Mỹ, đợt bán cổ phần cho nhân viên ở mức định giá khoảng 86 tỷ USD mà Thrive dẫn dắt có nguy cơ đổ vỡ.
- Phần lớn trong khoảng 770 nhân viên OpenAI ký vào lá thư tập thể đe dọa nghỉ việc nếu hội đồng không từ chức và phục chức cho Altman (số chữ ký được báo chí đưa tin tăng từ khoảng 500 lên hơn 700 khi lá thư được cập nhật). Chính Ilya Sutskever sau đó cũng ký và nói rằng ông hối tiếc vì đã tham gia quyết định của hội đồng.
Chưa đầy 5 ngày sau, ngày 22/11/2023 (giờ Việt Nam), OpenAI thông báo Sam Altman trở lại làm CEO với một hội đồng quản trị mới ban đầu gồm Bret Taylor (Chủ tịch, cựu đồng CEO Salesforce), Larry Summers (cựu Bộ trưởng Tài chính Mỹ) và Adam D’Angelo (CEO Quora, thành viên duy nhất của hội đồng cũ ở lại).
Hệ quả sau sự kiện:
- Nhà khoa học trưởng Ilya Sutskever rời OpenAI vào tháng 5/2024, sau đó thành lập công ty nghiên cứu riêng mang tên SSI (Safe Superintelligence).
- Jan Leike (đồng trưởng nhóm Superalignment, nhóm nghiên cứu cách kiểm soát các hệ thống AI thông minh hơn con người) từ chức cùng tháng và chuyển sang Anthropic. Ông viết công khai rằng trong những năm qua, văn hóa và quy trình an toàn tại OpenAI đã phải nhường chỗ cho những sản phẩm hào nhoáng.
- Ngày 28/10/2025, OpenAI hoàn tất tái cấu trúc: mảng kinh doanh trở thành công ty lợi ích công cộng OpenAI Group PBC, do tổ chức phi lợi nhuận OpenAI Foundation kiểm soát và nắm khoảng 26% cổ phần; Microsoft nắm khoảng 27%. Thương vụ định giá OpenAI khoảng 500 tỷ USD.
5. So sánh hai trường phái: ChatGPT vs Claude
Cuộc chiến giữa OpenAI và Anthropic ngày nay đại diện cho hai trường phái triết học đối lập nhau hoàn toàn:
| Tiêu chí | OpenAI (ChatGPT) | Anthropic (Claude) |
|---|---|---|
| Người lãnh đạo | Sam Altman (CEO; trước đó là nhà đầu tư, Chủ tịch Y Combinator) | Dario Amodei (CEO; tiến sĩ vật lý sinh học) và Daniela Amodei (Chủ tịch; nền tảng điều hành và chính sách) |
| Cách tiếp cận thường được mô tả | Ra mắt sản phẩm nhanh, cải tiến dựa trên phản hồi người dùng diện rộng | Đặt nghiên cứu an toàn và các cam kết kiểm định làm trọng tâm thương hiệu |
| Sản phẩm nổi bật | Hệ sinh thái rộng: ChatGPT, tạo ảnh/video (DALL-E, Sora), trò chuyện bằng giọng nói | Claude, tập trung vào viết văn bản, phân tích tài liệu dài và lập trình |
| Mô hình sở hữu | OpenAI Group PBC do OpenAI Foundation (phi lợi nhuận) kiểm soát, từ 10/2025 | Công ty lợi ích công cộng (Public Benefit Corporation - PBC) |
Lưu ý: Đây là so sánh về tổ chức và định hướng. Chất lượng mô hình của hai bên thay đổi theo từng phiên bản; hãy tự thử và đánh giá trên chính công việc của bạn.
6. Lời kết cho người non-tech: Đừng làm nô lệ cho ảo tưởng
Chúng ta đang sống trong những năm tháng bản lề của lịch sử văn minh. AI không phải là một làn sóng mốt nhất thời như tiền số hay metaverse. Nó là một sự chuyển dịch hạ tầng nền tảng tương đương với việc loài người phát minh ra động cơ hơi nước hay điện năng.
Tuy nhiên, giữa một biển thông tin đầy rẫy những “khóa học AI làm giàu”, những lời hù dọa về ngày tận thế và những bài PR thổi phồng của Thung lũng Silicon, bạn cần giữ cho mình một cái đầu lạnh:
- Hiểu rõ bản chất cơ học: Nhớ rằng AI là một bộ xử lý xác suất ngôn ngữ, không phải một đấng toàn tri. Đừng bao giờ giao phó toàn bộ trách nhiệm kiểm chứng sự thật cho máy tính.
- Chọn đúng công cụ cho đúng việc: Không có công cụ nào tốt nhất cho mọi việc, và thứ hạng giữa các mô hình thay đổi liên tục. Hãy thử cùng một tác vụ thật của bạn (viết báo cáo, phân tích BCTC, lập trình, làm hình ảnh) trên vài công cụ, rồi chọn theo kết quả thực tế, không theo quảng cáo.
- Bảo vệ con hào tư duy cá nhân: AI có thể đọc hàng triệu cuốn sách và viết hàng vạn dòng code trong chớp mắt. Nhưng thứ nó không bao giờ có là: Trải nghiệm thực tế có da có thịt, nỗi đau của những lần thất bại, sự nhạy cảm đạo đức và tư duy phản biện độc lập theo nguyên lý gốc.
Hãy biến AI thành một chiếc kính viễn vọng phóng đại năng lực của bạn, chứ đừng biến mình thành một kẻ mù lòa phó mặc cho những cỗ máy toán học của Thung lũng Silicon.
Nguồn đối chiếu (truy cập 25/10/2026): OpenAI, “Introducing OpenAI” (11/12/2015) và “OpenAI and Elon Musk” (3/2024); Anthropic, “Constitutional AI: Harmlessness from AI Feedback” (12/2022) và “Claude’s Constitution” (5/2023); thông báo của OpenAI về hội đồng quản trị mới (22/11/2023) — Fortune; tái cấu trúc OpenAI 10/2025 — TechCrunch, Al Jazeera; ước tính người dùng ChatGPT — báo cáo UBS (2/2023). Lưu ý: tác giả các chỉnh sửa này có sử dụng Claude (sản phẩm của Anthropic) để rà soát; bài viết cố gắng trình bày trung lập và không nhằm quảng bá sản phẩm nào.
