Người ta hay nói “lịch sử luôn lặp lại”. Câu nói chính xác hơn, thường được gán cho nhà văn Mark Twain (dù chưa ai tìm thấy ông từng viết nó), là: lịch sử không lặp lại, nhưng nó thường gieo vần. Các sự kiện không bao giờ giống hệt nhau, nhưng cách con người phản ứng — tham lam, sợ hãi, tin vào câu chuyện của đám đông, ghét bỏ “người ngoài” — thì gần như không đổi qua hàng nghìn năm.
Đó là lý do một nhà đầu tư nghiêm túc cần hiểu lịch sử loài người. Không phải để thuộc lòng niên đại, mà để nhận ra những mô thức lặp đi lặp lại trước khi chúng xuất hiện trên bảng điện.
Khóa học này dựa trên cuốn Sapiens: Lược sử loài người của nhà sử học Israel Yuval Noah Harari (bản tiếng Anh xuất bản năm 2014). Chúng tôi tóm tắt các ý tưởng chính bằng lời của mình, bổ sung những chỗ giới khoa học còn tranh luận, và rút ra bài học cho người làm đầu tư. Nếu có thời gian, bạn nên đọc nguyên tác.
1. Một loài vượn tầm thường trong số nhiều loài người
Trong phần lớn lịch sử, loài người chúng ta chẳng có gì đặc biệt. Chi người (Homo) đã tồn tại khoảng 2,5 triệu năm, và trong phần lớn quãng thời gian đó, trên Trái Đất có nhiều loài người cùng sống song song: người Neanderthal ở châu Âu và Trung Đông, người Denisova ở châu Á, người Homo floresiensis nhỏ bé trên đảo Flores (Indonesia), và Homo sapiens ở châu Phi.
Homo sapiens xuất hiện ở châu Phi khoảng 300.000 năm trước (theo hóa thạch Jebel Irhoud ở Ma-rốc, công bố năm 2017; khi Harari viết sách, mốc thường dùng là khoảng 200.000 năm). Trong hàng trăm nghìn năm đầu, tổ tiên chúng ta chỉ là một loài vượn cỡ trung bình, không mạnh hơn sư tử, không chạy nhanh hơn linh dương, và có bộ não lớn nhưng tốn rất nhiều năng lượng.
Thế rồi trong vài chục nghìn năm, Sapiens lan ra khắp các châu lục, còn tất cả các loài người khác đều biến mất. Ngày nay, người ngoài châu Phi vẫn mang khoảng 1–2% gen Neanderthal — dấu vết cho thấy các loài từng gặp nhau, và đôi khi hòa trộn.
Câu hỏi là: điều gì đã thay đổi?
2. Cách mạng Nhận thức: ngôn ngữ, chuyện phiếm và hư cấu
Harari cho rằng khoảng 70.000 đến 30.000 năm trước đã diễn ra một Cách mạng Nhận thức: một thay đổi trong cách bộ não Sapiens suy nghĩ và giao tiếp, giúp ngôn ngữ của chúng ta trở nên linh hoạt chưa từng có.
Ông nêu ba năng lực mới:
- Truyền đạt thông tin chi tiết về thế giới. Không chỉ “cẩn thận, có sư tử!”, mà là “sáng nay tôi thấy một con sư tử đang theo đàn bò rừng ở gần bờ sông”.
- Nói chuyện về người khác (chuyện phiếm). Theo giả thuyết của nhà nhân chủng học Robin Dunbar, ngôn ngữ phát triển một phần để buôn chuyện: ai đáng tin, ai lười biếng, ai đang qua lại với ai. Chuyện phiếm giúp một nhóm biết ai là người để hợp tác.
- Nói về những thứ không hề tồn tại. Đây là năng lực quan trọng nhất. Chỉ Sapiens mới có thể nói về thần hộ mệnh của bộ lạc, linh hồn tổ tiên, hay một vùng đất hứa — và cả một nhóm người cùng tin vào điều đó.
Lưu ý: Ý tưởng về một “cuộc cách mạng” đột ngột là cách kể của Harari. Nhiều nhà khảo cổ cho rằng hành vi hiện đại (nghệ thuật, công cụ tinh xảo, trao đổi đường dài) xuất hiện dần dần ở châu Phi từ trước đó rất lâu, chứ không bùng nổ trong một thời điểm.
3. Con số 150 và bức tường của quan hệ cá nhân
Chuyện phiếm có một giới hạn. Nghiên cứu của Dunbar cho thấy một người chỉ duy trì được quan hệ thân quen, ổn định với khoảng 150 người. Quá ngưỡng đó, ta không còn đủ “băng thông” để biết ai đáng tin.
Một bầy tinh tinh, hay một nhóm săn bắt hái lượm, hay một công ty gia đình nhỏ, đều vận hành tốt dưới ngưỡng này: mọi người biết mặt nhau, và niềm tin đến từ quan hệ trực tiếp.
Nhưng làm sao để hàng nghìn, hàng triệu người lạ hợp tác với nhau?
4. Ba loại thực tại: khách quan, chủ quan và liên chủ thể
Để hiểu “hư cấu chung”, cần phân biệt ba loại thực tại:
- Thực tại khách quan: Tồn tại dù bạn có tin hay không. Lực hấp dẫn, con sư tử, cơn bão.
- Thực tại chủ quan: Chỉ tồn tại trong đầu một người. Nỗi sợ của bạn, người bạn tưởng tượng thời thơ ấu.
- Thực tại liên chủ thể: Tồn tại vì rất nhiều người cùng tin. Quốc gia, luật pháp, đồng tiền, công ty, nhãn hiệu.
Thực tại liên chủ thể không phải là “giả”. Nó có sức mạnh khổng lồ: nó khiến con người đi làm, nộp thuế, ra trận, gửi tiền vào ngân hàng. Nhưng nó có một điểm yếu chết người: nếu đủ nhiều người ngừng tin, nó sụp đổ.
Một con sư tử không biến mất khi bạn không tin vào nó. Nhưng một đồng tiền thì có. Một ngân hàng cũng vậy, khi tất cả người gửi tiền cùng kéo đến rút tiền một lúc.
5. Một công ty cổ phần là gì? Một hư cấu chung có giá trị thật
Harari lấy ví dụ hãng xe Peugeot: bạn có thể phá hủy toàn bộ nhà máy, sa thải toàn bộ nhân viên, nhưng “Peugeot” vẫn tồn tại như một pháp nhân, vì nó sống trong hệ thống luật pháp chứ không nằm trong gạch đá.
Hãy áp vào thị trường Việt Nam. Khi bạn mua một cổ phiếu trên HOSE, bạn không cầm được thứ gì trong tay. Bạn sở hữu:
- Một quyền sở hữu do Luật Doanh nghiệp và Luật Chứng khoán quy định.
- Được ghi nhận trong hệ thống của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC).
- Được định giá bằng đồng tiền — một hư cấu chung khác.
- Trong một phiên giao dịch mà giá do hàng chục nghìn người lạ cùng thỏa thuận.
Tất cả đều là thực tại liên chủ thể. Nhưng phía sau những lớp hư cấu đó có một thứ rất thật: nhà máy chạy ra sản phẩm, khách hàng trả tiền, và lợi nhuận được chia cho cổ đông dưới dạng cổ tức hoặc giữ lại để tái đầu tư.
6. Kinh tế học câu chuyện: khi lời kể dịch chuyển thị trường
Nhà kinh tế học Robert Shiller (Nobel Kinh tế 2013) viết hẳn một cuốn sách, Narrative Economics (2019), để chứng minh điều Harari gợi ý: những câu chuyện lan truyền như virus có thể dịch chuyển cả nền kinh tế. “Internet sẽ thay đổi mọi thứ” thổi lên bong bóng dot-com năm 2000. “Giá nhà không bao giờ giảm” dẫn tới khủng hoảng 2008.
Trên thị trường Việt Nam, bạn đã quen với những câu chuyện kiểu: “sóng đầu tư công”, “cổ phiếu sắp lên sàn mới”, “dự án tỷ đô”. Một số câu chuyện đúng và trở thành lợi nhuận thật. Nhiều câu chuyện khác chỉ là hư cấu không có gì đứng sau.
Câu hỏi bạn cần tự đặt ra trước mỗi lệnh mua:
- Câu chuyện này là gì, và bao nhiêu người đã tin nó? (Nếu ai cũng tin, nó có lẽ đã nằm trong giá.)
- Phía sau câu chuyện có dòng tiền thật nào không? Doanh thu, lợi nhuận, dòng tiền từ hoạt động kinh doanh trong báo cáo tài chính đã kiểm toán?
- Điều gì sẽ khiến đám đông ngừng tin? Khi đó, phần còn lại của giá có dựa trên tài sản và lợi nhuận thật không?
7. Lời kết bài 1
Sapiens thống trị Trái Đất không phải nhờ cơ bắp, mà nhờ khả năng cùng tin vào những câu chuyện và nhờ đó hợp tác ở quy mô hàng triệu người. Thị trường chứng khoán là một trong những công trình hư cấu chung tinh vi nhất mà loài người từng xây dựng.
Hiểu điều đó không làm bạn coi thường thị trường. Ngược lại, nó giúp bạn tôn trọng sức mạnh của niềm tin tập thể, đồng thời luôn nhớ rằng niềm tin có thể sụp đổ trong một đêm, còn lợi nhuận thật thì không.
Trong Bài 2: Cách Mạng Nông Nghiệp — Thặng Dư, Thuế Và Sự Ra Đời Của Chữ Viết, Con Số, chúng ta sẽ xem điều gì xảy ra khi Sapiens ngừng du cư, bắt đầu tích trữ của cải — và vì sao những dòng chữ đầu tiên của nhân loại lại là sổ sách kế toán.
Nguồn tham khảo: Yuval Noah Harari, “Sapiens: A Brief History of Humankind” (2014; bản tiếng Việt “Sapiens: Lược sử loài người”), chương 1–2; Hublin và cộng sự (2017), hóa thạch Jebel Irhoud, Nature; Robin Dunbar, “Grooming, Gossip, and the Evolution of Language” (1996); McBrearty & Brooks (2000), “The revolution that wasn’t”, Journal of Human Evolution; Robert Shiller, “Narrative Economics” (2019). Bài viết là phần tóm tắt và bình luận, không thay thế nguyên tác; mang tính giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư.
